از جمله درس ها و آموزه های بزرگ برای جامعه اسلامی ، ارزشی و انقلابی ایران و به خصوص نسل جوان این کشور که دائما در معرض خطر انحراف فکری - عقیدتی و سوء استفاده های سیاسی توسط برخی جریانهای سیاسی می باشد نظیر آنچه که در جریان انتخابات دهم اتفاق افتاد ، شناخت صحیح ماهیت جریانات سیاسی و واکاوی فراز و فرود این جریانات در تاریخ معاصر ایران به خصوص سالهای پس از انقلاب اسلامی است. به بیانی دیگر آگاهی یافتن از اينكه هر جريان سیاسی از چه ماهيت فكري برخوردار است و نقاط قوت و ضعف آن چيست، به ويژه براي نسلي كه از تاريخ رويش، پويش و خيزش جريان ها اطلاع كافي ندارد، بسيار ضروري است.
بازشناسي جريانها و مواضع و ويژگيهاي آنها به گونه ای که دکتر علی دارابی از پژوهشگران و صاحبنظران مسایل سیاسی کشور در کتاب جدید خود با عنوان «جريان شناسي سیاسی در ایران» بدان پرداخته بـاعـث بـرخـورد آگـاهـانـه، هـوشـيـارانـه و سـنـجـيـده تـر در حال و آينده خواهد شد و به آنها كمك مي كند تا راه طي شده و وضع موجود را به خوبي درك و افق روشني از آينده را فرا روي خود ببينند.
به اعتقاد نویسنده و آنگونه که در مقدمه این کتاب آمده است جريان شناسي سياسي از مقولات سهل و ممتنع به شمار مي رود ؛ سهل از آن جهت که پرداختن به هر حزب و گروه تحت عنوان جريان سياسي توجيه پذير مي گردد و ممتنع از آن رو که امکان پردازش به همه ابعاد جريانات سياسي در مجموعهاي محدود ميسور نميگردد چرا که رابطه اين دو از نوع «عموم و خصوص مطلق» است يعني براي شناخت جريان هاي سياسي، آشنايي هر چه بيشتر با احزاب ضروري و اجتناب ناپذير است اما شناسايي حتي کامل احزاب و گروههای سیاسی به معناي جريان شناسي سياسي نيست. همچنین جريانهاي حاكم در هر نظام سياسي را نمي توان به طور كامل و دقيق مشخص كرد زيرا بر خلاف احزاب و يا جمعيتها، اين جريانها نه داراي اصول مكتوب و نه ايدئولوژي خاصي هستند بلكه فرآيندي هستند كه در مقابل تحولات و رويدادهاي روزمره عكس العمل نشان داده و خود نوعي سياست را در اين مورد به وجود ميآورند. به عبارت بهتر باورها، ارزشها و آرمانها، در مقابل عنصر قدرت، اقتصاد و اجتماع در بين اين جريانها، نمايان ميشود.
بنا بر تحلیل های نویسنده در کتاب «جریان شناسی سیاسی در ایران» در تاریخ سیاسی معاصر کشور و در مقایسه با جریانات سیاسی همچون جريان ملي گرا ؛ جريان چپ يا ماركسيستي؛ جريان تركيبي يا التقاطي و جريان سلطنت طلب، «جریان اسلام گرا» بزرگترین و اصیل ترین جریان سیاسی کشور بشمار می آید و اسلام به منزله روح ایران، عمیق ترین تأثیر را در گسترده ترین قلمرو، بر وجود آحاد ملت ایران داشته است . از این لحاظ هیچ یک از جریان های فکری ـ سیاسی دیگر در حد و اندازه این جریان نبوده، در مقام مقایسه بسیار کوچک و مقطعی بشمار می آیند.
مقصود از جریان سیاسی اسلام گرا که نقطه تمرکز بحث کتاب حاضر را تشکیل می دهد همانا احزاب، تشکلها، اشخاص و گفتمان هایی است که هر یک از گفتمان اسلام سیاسی قرائت خاص خود را داشته و دارند و این گفتمانها در نسبت با نظام جمهوری اسلامی بر پایه ولایت فقیه تحلیل و ارزیابی خواهند شد. اعتقاد عمیق به اصول اساسی و بنیادی دین (توحید یا خدا محوری، نبوت، معاد، امامت و عدالت)، مهدویت، پیوند و وحدت دین و سیاست، اسلام فقاهتی، پیوند اسلام با روحانیت، مرجعیت و ولایت فقیه، مردم سالاری دینی، استبداد ستیزی، استعمار ستیزی و دفاع از هویت و تمامیت ارضی مهمترین مبانی و شاخصه های تشکیل دهنده جریان اسلام گرا بشمار می آیند.
در مجموع چگونگی رابطه بين تحولات نظام جمهوري اسلامي ايران و جريان سياسي اسلامگرا اصلی ترین پرسشی است که علی دارابی در كتاب خود در صدد پاسخ به آن است . همچنین بررسی سهم و وزن هر يك از جريانات و قلمرو تأثيرگذاري كه بر روند اداره نظام داشتهاند و نیز اینکه آيا احزاب و جريانات سياسي متأثر از راهبرد و سياستهاي اداره كشور بودهاند يا اينكه اين جريانات سياسي بودهاند كه راهبرد نظام را تحت تأثير خود قرار دادهاند؟ دیگر سوالات بنیادی این اثر علمی ـ پژوهشی را تشکیل میدهند.
در کنار این سوالات اصلی، پرسشهای فرعی نیز در فصول مختلف کتاب مطرح می شوند که برخی از آنها عبارتند از:
ـ مراد از جريان سياسي اسلام گرا چيست؟ مصاديق و ويژگيهاي آنها كدام است؟
ـ نقاط اشتراك و افتراق آنها (جريان سياسي اسلامگرا) چيست؟
ـ چه رابطه معناداري ميان راهبرد اداره كشور با راهبرد جريانات سياسي وجود دارد؟
ـ آيا احزاب بر سياستها و روند اداره جامعه تأثير داشتهاند يا متأثر از سياستها و روند حاكم بر جامعه بوده اند؟
ـ جايگاه «روحانيت» به عنوان رهبران فكري و اداره نظام با جريانهاي سياسي چه بوده است؟
ـ آیا صرف حضور چهره های شاخص انقلاب در هر یک از این جریان ها می تواند ملاک حقانیت و اصالت های مکتبی و ارزشی این گروهها به حساب آید؟ یا اینکه شاخص های دیگری را نیز باید در کنار این معیارها مورد توجه و مداقه قرار داد ؟
ـ در نظام ولايت فقيه جريانهاي سياسي از چه جايگاهي برخوردارند؟
ـ آرايش نيروهاي سياسي در ايران پس از انقلاب و تحولات آن چگونه بوده است، با تكيه بر دو جناح عمده سياسي و نقش آنها در تحولات كشور چگونه بوده است؟
ـ علل كاميابي يا ناكامي و نيز ناپايداري احزاب و نيروهاي سياسي در ايران چه بوده است؟
ـ آيا احزاب مانع توفيق و عاملي براي عقب ماندگي نظام بودهاند يا اينكه به مثابه موتور محركه پيشرفت كشور محسوب ميشوند؟
ـ چالشهاي فراروي جريان های سياسي در ايران كدام است؟
به لحاظ شکلی و نوشتاری این کتاب که اخیرا به همت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی انتشار یافته در یک مقدمه و سه فصل و همراه با جمع بندی و نتیجه گیری و نیز یک بخش ضمیمه با عنوان « مشخصات احزاب و تشکلهای سیاسی کنونی در ایران » تدوین شده است. فصل اول به کلیات و مبانی نظري پژوهش، مفاهیم، ادبیات، پیشینه، پرسش ها، فرضیه ها و متغیرهای آن اختصاص دارد. در اين فصل ضمن بهره گيري از نظريات افرادي چون استيفن روکان در باب شکافهاي اجتماعي و تاثير آن براحزاب و جريانات سياسي در هر جامعه اي به چرايي استفاده از مفاهيمي چون چپ و راست در اين اثر اشاره شده است. در فصل دوم جریانات سیاسی در ایران اعم از اسلام گرا و غير اسلام گرا در فاصله سالهاي 1320 تا 1357ه.ش، ویژگیهای هر یک از جریانات مذکور ، حاملان و سخنگویان آنها مطرح شده است. فصل سوم کتاب حاضر اختصاص به جریان های سیاسی اسلام گرا در جمهوری اسلامی ایران دارد. در ابتدای این فصل پس از تبیین مفهومی و جامعه شناختی جریان راست یا اصولگرا از ویژگی های این جریان، سیر تطور و تکوینی آن از راست تا آبادگری و سپس اصولگرایی و نیز بانیان، حاملان و سخنگویان اصلی جریان اصولگرا یعنی حزب جمهوری اسلامی، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، جامعه روحانیت مبارز تهران، حزب مؤتلفه اسلامی، جمعیت ایثارگران انقلاب اسلامی و آبادگران سخن به میان آمده است. همچنين در اين بخش و در ذيل بحث جامعه مدرسين حوزه علميه قم از آقايان احمد آذري قمي ، عبدالله جوادي آملي و يوسف صانعي به عنوان سه تفکر شاخص و متفاوت در اين تشکل بحث شده است.
در بخش دیگری از فصل سوم، که اختصاص به جریان شناسی چپ یا اصلاح طلبي در جمهوري اسلامي ايران دارد ، ضمن بحث در باب مفهوم چپ و سير تطور و دگرگوني آن از چپ سنتي به چپ مدرن و سپس جبهه دوم خرداد و اصلاح طلبي ، احزاب و تشکلهایی وابسته به اين جريان چون مجمع روحانیون مبارز، سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی، دفتر تحکیم وحدت، کارگزاران سازندگی، مجمع محققین و مدرسین حوزه علمیه قم، جبهه مشارکت ایران اسلامی و حزب اعتماد ملی مورد نقد و بررسی قرار گرفته اند. نکته مهم و مورد توجه در این قسمت نقد و بررسی به نوعی آسیب شناسی اصلاح طلبی درجامعه ایران است.
دقت نظر در این بخش نشان می دهد که چرا و چگونه جریانی (چپ – خط امام- اصلاح طلبی) که سکه افتخار تسخیر سفارت آمریکا را به نام خود ضرب نمود و خود را در آن سالها اصلی ترین پرچمدار دفاع از پابرهنگان و محرومان در برابر اشرافیت سرمایه داری معرفی می کرد و بر ولایت مطلقه فقیه اصرار می ورزید امروز دچار چنان استحاله، وادادگی و از خود باختگی شده است که تمام هم خود را بنا بر اعترافات اخیر نظریه پردازان و معماران این جریان در دادگاههای حوادث پس از انتخابات دهم ریاست جمهوری مقابله با نظام و ارکان آن می داند و از دین حداقلی و عصری بودن آن، اشاعه سکولاریسم در برابر حکومت دینی و پشت پا زدن و عدم توجه به سفارش و نصایح و میراث امام خمینی(ره) که «مقدم دانستن حفظ نظام جمهوری اسلامی بر هر امری» و «پشتیبانی از ولایت فقیه برای مصون ماندن از آسیب ها را همواره تأکید می فرمودند» دفاع می نماید.
دیگر مبحث این فصل از کتاب به جریان سوم اختصاص دارد. جریانی که بر این باور است که دوران چپ و راست خاتمه یافته و باید جریان جدیدی اداره امور را بر عهده گیرد، از مدرسه حقانی و مصباح یزدی، جمعیت دفاع از ارزشها ـ حلقه محمدی ری شهری تا جریان وفاق و کارآمدی ـ حلقه محسن رضایی به عنوان حاملان و سخنگویان درون و موافق نظام این جریان یاد شده است. اما از آنجا که جریان سوم مدعیان دیگری دارد که عمدتاً برون نظام، منتقد و مخالف هستند آنها هم مطرح و مورد نقد و ارزیابی قرار گرفته اند؛ در این میان از سید کاظم شریعتمداری (حزب جمهوری خلق مسلمان)، حسینعلی منتظری (از قائم مقام رهبری تا عزل از همه مسئولیت ها) و برخي چون محسن کدیور، عبد ا... نوری، سید جلال الدین طاهری که هر سه بنوعي متاثر از گفتمان منتظري مي باشند به عنوان سخنگویان عمده منتقدان و از نهضت آزادی ونظريه پردازان و حاملان فکري و سياسي وابسته به آن چون مهدي بازرگان و يوسفي اشکوري هم به عنوان جریان سومی که مخالف نظام هستند صحبت به ميان آمده است.
بخش پایانی فصل سوم کتاب اختصاص به دین اندیشان و جریان برخاسته از تفکر آنها دارد. این جریان خود به سه دسته سنت گرایان که سید حسین نصر سخنگوی عمده و اصلی آن به شمار می رود، ناقدان سنت و تجدد (سید جواد طباطبایی و مصطفی ملکیان) و تجدد گرایان (عبدالکریم سروش و محمد مجتهد شبستری)، تقسیم شده و اهم آراء و دیدگاه های آنها مورد بررسی و نقد قرار گرفته است.
در مجموع اهتمام اصلی دکتر علی دارابی در این کتاب آن است که اولا بتواند در تبیین رخداد ها و تحولات ایران معاصر بخصوص دوره جمهوری اسلامی سیری تکاملی را برای شناخت از جریانات سیاسی ارائه دهد ؛ ثانیا نشان دهد که بين نظام جمهوري اسلامي و تحولات آن با جريان سياسي اسلامگرا ارتباط مستقيم وجود دارد.
علاوه بر مطالب گفته شده ، درباره ویژگیها و مزایای این اثر بايد اذعان نمود که:
ـ این کتاب که در برگیرنده جریان های سیاسی از 1320 ه.ش تا 1387 ه.ش است در نوع خود یکی از جدیدترین و جامع ترین آثار در حوزه جریان شناسی سیاسی در ایران بشمار می آید.
ـ تمرکز کتاب بر جریانات سیاسی در حوزه اسلام گرا از مزایای این کتاب محسوب می گردد، چرا که نویسنده تلاش نموده که همه جریانات سیاسی اولاً بدرستی احصاء گردند و ثانیاً اهداف، آرمانها، رویکردها، راهبردهای آنها مورد توجه قرار گیرد.
ـ نگاه و رویکرد جریانی به رخدادها و تحولات سیاسی از دیگر امتیازات این اثر علمی است، اهتمام نویسنده بر آن بوده است که رخدادها و تحولات سیاسی با نگاه جریان سازی آنها و سیر تکوین، تطور و تکامل جریانات سیاسی باشد تا بتوان به داوری درستی نسبت به جریانات سیاسی دست يافت.
ـ بیش از هر نکته ای مزیت این کتاب در نقد وارزیابی جریانات سیاسی است که در اثر حاضر صورت گرفته است. بسیاری از آثار گذشته شاید تنها به بیان اشکالات و ایرادهای جریانات و صاحبنظران پرداخته اند بدون آنکه آنها را مورد نقد قرار دهند در حالی که اثر حاضر تلاش کرده است دیدگاهها و نقطه نظرها و آراء جریانات و اشخاص را مطرح و سپس به نقد آنها بپردازد.
ـ با توجه به سابقه فعالیت های سیاسی نویسنده، بخش عمده مباحث در نوع خود تازه و بدیع است. اطلاعات و مطالبی که درباره اصولگرایی، آبادگران، جریان سوم، نوع دسته بندی ها و آرایش نیروهای سیاسی همه و همه ارایه شده برای نخستین بار است که خوانندگان می توانند آنرا در یک کتاب علمی – پژوهشی ملاحظه نمایند.
کتاب «جریان شناسی سیاسی در ایران» با شمارگان 2500 جلد برای چاپ اول (1388) و با قیمت 9.000 تومان و در 600 صفحه به همت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی انتشار یافته است.
از نویسنده کتاب، پیشتر شاهد کتبی چون: «رفتار انتخاباتی در ایران، الگوها و نشریهها»، «سیاستمداران اهل فیضیه، بررسی پیشینه و نقد عملکرد جامعه روحانیت مبارز»، «انتخاب هشتم (بررسی 8 دوره ریاست جمهوری با تکیه بر انتخابات ریاست جمهوری سال 80 )»، «کارگزاران سازندگی از فراز تا فرود»، «25 گفتار درباره انقلاب اسلامی»، «چکاد اندیشه (سیری در شخصیت و اندیشه های حضرت امام خمینی (ره ))»، «روی خط اندیشه (جستاری دوباره در اندیشههای شهید بهشتی و فاجعه هفتم تیر سال 1360)»، «سفرنامه کربلا (حدیث واقعه)»، «زیتون سرخ (حزب ا... الگوی مقاومت )»، «گفتمان پاسخگویی (مجموعه مقالاتی درباره سال پاسخگویی)»، «از خانه خود تا خانه خدا (سفرنامه حج)»، بودهایم.
این نویسنده هم اکنون «تاریخ تحولات سیاسی ـ اجتماعی ایران پس از انقلاب اسلامی» را در دست انتشار دارد.
